Ministria e Ekonomisë (ME) ka njoftuar në blogun e saj se projekti “Rezilienca Klimatike në Sektorin e Ujit të Kosovës” po vazhdon të zbatohet. Sipas postimit, projekti bashkëfinancohet nga ME dhe Qeveria e Zvicrës përmes Sekretariatit Shtetëror për Çështje Ekonomike (SECO). Ai zbatohet në bashkëpunim mes Qeverisë së Kosovës, Qeverisë së Zvicrës dhe Fondit të Kosovës për Efiçiencë të Energjisë (FKEE). Titulli i postimit flet për “qëndrueshmëri klimatike”, ndërsa emri i projektit përdor fjalën “rezilienca”.
Edhe ministrja e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, Fitore Pacolli, i ka shpallur ujërat prioritet. Sipas njoftimit të ministrisë, ajo vizitoi pellgun e lumit Lepenc bashkë me zëvendësministrin Avni Zogiani dhe Inspektoratin Mjedisor. Qëllimi ishte të shihej kontrolli i hidrocentraleve dhe përputhja e tyre me lejet mjedisore dhe ujore. “Mbrojtja e lumenjve dhe mbrojtja e ujërave të Kosovës është fokusi ynë kryesor”, tha ajo para mediave.
Kjo ka rëndësi për lexuesit, sepse uji prek furnizimin e përditshëm, lumenjtë dhe peizazhin. Kur dy ministri flasin për ujin, duhet të dihet çka po bëhet konkretisht dhe kush mban përgjegjësi.
Çka do të thotë rezilienca klimatike
Rezilienca klimatike e sektorit të ujit është aftësia e sistemeve të ujit të përballojnë thatësirat, reshjet ekstreme dhe ndryshimet e temperaturës, të rimëkëmben dhe të përshtaten. Këtu hyjnë burimet, furnizimi, kanalizimi, lumenjtë dhe mbrojtja nga përmbytjet.
Koncepti ka dy rrafshe: infrastrukturën, si tubacionet dhe pompat, dhe sistemet natyrore, si lumenjtë dhe burimet. Prandaj ka rëndësi të dihet cilin rrafsh mbulon një projekt. Deklarata e ministres Pacolli dhe vizita në Lepenc kishin në qendër lumenjtë dhe shfrytëzimin e tyre. Kosovo 2.0 e ka sjellë këtë temë në debatin publik me shkrimin “Kosova po tenton t’i çlirojë lumenjtë”.
Ku mbeten pyetjet
Fragmenti i postimit të ME-së që kishim në dispozicion ndërpritet pas fjalëve “Javën e”. Ai nuk përmend buxhetin, ndarjen e financimit, afatet, komunat apo ndërmarrjet e ujit ku zbatohet projekti. Nuk përmend as treguesit me të cilët maten rezultatet. Kjo nuk do të thotë se këto të dhëna nuk ekzistojnë. Por pa to lexuesi nuk mund ta vlerësojë çka ka sjellë projekti deri më sot.
Pyetja e dytë është institucionale. Projekti kalon përmes ME-së dhe një fondi për efiçiencë të energjisë, ndërsa ujin e ka shpallur prioritet Ministria e Mjedisit. Njoftimet e shqyrtuara nuk e shpjegojnë këtë ndarje dhe nuk tregojnë si koordinohen dy ministritë. Lidhja mes ujit dhe energjisë mund të ketë arsye të mira, por ato duhet të dalin nga dokumentet e projektit, jo nga supozimet.
Në faqen e Ministrisë së Mjedisit raportohet edhe për një takim të ministres me përfaqësues të Ambasadës së Gjermanisë, GIZ-it dhe KfW-së. Aty u diskutuan projekte strategjike për sigurimin e ujit të pijshëm. Në sektor janë pra të pranishëm disa donatorë dhe institucione. Pa një pasqyrë të përbashkët, është e vështirë të shihet si plotësojnë njëra-tjetrën këto përpjekje.
Edhe krahasimi me vendet e Ballkanit apo të Evropës do të ishte i dobishëm. Por për këtë duhen fillimisht tregues të publikuar për Kosovën. Pa ta, krahasimi do të ishte spekulim.
Çka mund të bëhet dhe çka duhet ndjekur
Propozimi i HAPËSIRË-s është që institucionet ta bëjnë publik dokumentin e projektit, buxhetin dhe raportet e progresit. Raportet duhet të kenë tregues të qartë, si humbjet e ujit, konsumi i energjisë dhe ndërprerjet e furnizimit. Të dhëna të tilla do të mundësonin edhe krahasime të bazuara me praktikat e vendeve të tjera.
Një model raportimi ekziston në vetë institucionet. Sipas Ministrisë së Mjedisit, në përmbylljen e projektit për kontrollin e ndotjes së ajrit, të mbështetur nga JICA, u prezantuan gjetjet kryesore të raportit përfundimtar dhe rekomandimet. Kjo u bë para një komiteti koordinues ku ishte përfaqësuar edhe ME. Një raportim i ngjashëm për rezultatet, i hapur për publikun, do t’i shërbente edhe sektorit të ujit.
Masat e reziliencës do të ishin gjithashtu më të plota nëse lidhen me mbrojtjen e lumenjve, të cilën ministrja e ka shpallur fokus kryesor, e jo vetëm me infrastrukturën.
Lexuesit mund t’i kërkojnë dokumentet e projektit nga ME përmes kërkesës për qasje në dokumente publike. Ia vlen të ndiqet edhe nëse prioriteti i deklaruar për ujërat përkthehet në buxhet, plane apo drafte ligjesh që hapen për konsultim publik.